Większośc z nas zna przynajmniej jedną osobę, która skarży się na migreny. Choroba ta może dotykać nawet 20% społeczeństwa. Migreny to silne napadowe bóle głowy, którym często towarzyszą wymioty i nadwrażliwość na światło. Ataki migrenowe znacznie ograniczają normalne funkcjonowanie i negatywnie wpływają na samopoczucie psychofizyczne. U niektórych osób są tak silne, że leki przeciwbólowe okazują się nieskuteczne. Z pomocą przychodzą terapie alternatywne, które w połączeniu z farmakoterapią mogą przynieść znaczącą ulgę w cierpieniu. Jedną z takich form leczenia jest hirudoterapia, czyli wykorzystanie żywych pijawek.
Czym jest hirudoterapia?
Hirudoterapia jest formą leczenia, w którym wykorzystuje się pijawki lekarskie (łac. Hirudo medicinalis). Wykorzystanie pijawek do celów leczniczych ma swoje korzenie w medycynie starożytnego Egiptu (około 1500-300 roku p.n.e.). Obecnie hirudoterapia znajduje się w Międzynarodowej Klasyfikacji Procedur Medycznych ICD-9 stworzonej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Przy zachowaniu odpowiednich procedur jest metodą bezpieczną i niezwykle efektywną.
Czy wiesz, że niektóre europejskie kraje refundują leczenie pijawkami? Poniżej dowiesz się, jakie korzyści niesie ze sobą hirudoterapia w leczeniu migren.
Jak działają pijawki?
Mitem jest, że pijawka tylko wypija krew. Oczywiście, krew jest źródłem jej pożywienia. Przy wkłuciu pijawka wpuszcza jednak do krwioobiegu swoją ślinę, która zawiera ponad 200 substancji biologicznie czynnych. Wśród najważniejszych wyróżnia się substancje przeciwzakrzepowe (hirudynę, destabilazę), hialuronidazę, a także związki przeciwbólowe i rozszerzające naczynia krwionośne. Ślina pijawek zawiera także znaczne ilości neuropeptydów i związków nasilających syntezę neuroprzekaźników.
Co łączy pijawki z układem krwionośnym i migrenami?
Związki zawarte w ślinie pijawek mają wpływ na układ krwionośny. Funkcjonowanie naczyń krwionośnych odgrywa zaś znaczącą rolę w patogenezie migren. Podczas ataku migreny dochodzi do skurczu naczyń, zwłaszcza tych umiejscowionych w okolicach mózgu. Skurcz prowadzi do powstania pierwszych symptomów napadu migrenowego (mdłości, zawrotów głowy) i często poprzedza fazę bólową. Dochodzi także do uwalniania neuropeptydów, m.in. substancji P, z nerwów obecnych w okolicach naczyń krwionośnych. Prowadzi to do rozszerzania naczyń i zwiększenia ich przepuszczalności. W efekcie do mózgu napływa duża ilość krwi i drażnione są receptory bólu. Pojawia się charakterystyczny ból migrenowy.
Co znajdziemy w ślinie pijawek?
Hirudyna jest inhibitorem trombin, co oznacza, że hamuje krzepnięcie krwi. W dawnych czasach była izolowana ze śliny pijawek i stosowana jako pierwszy lek przeciwzakrzepowy. Hirudyna reguluje przepływ krwi, co jest istotne w kontekście migreny, która często wiąże się z zaburzeniami naczyniowymi. Ponadto hirudyna wykazuje zdolność do hamowania czynników zapalnych, co może mieć znaczenie w łagodzeniu objawów migreny.
Destabilaza charakteryzuje się silnym działaniem przeciwagregacyjnym. Powoduje rozkładanie zakrzepów i poprawia przepływ krwi. Zaburzenia krzepnięcia krwi są często obecne u osób cierpiących na migrenę. Destabilaza poprawia mikrokrążenie i redukuje ból związany z migreną. Ślina pijawek zawiera także prostaglandyny, eglinę i inhibitory kalikreiny. Prostaglandyny są odpowiedzialne za regenerację naczyń krwionośnych. Eglina jest inhibitorem proteaz uwalnianych przez granulocyty. Enzymy te biorą udział w patogenezie wielu procesów zapalnych. Eglina wpływa na zmniejszenie poziomu mediatorów zapalnych, takich jak endoteliny i interleukina 2. Natomiast kalikreina bierze udział w patogenezie bólu. Zmniejszenie jej stężenia ogranicza reakcję bólową. Substancją działającą przeciwbólowo jest również bdelina. Bdeliny to grupa białek o właściwościach znieczulających. Przystawienie pijawek w okolicy szyi i głowy powoduje zablokowanie receptorów bólowych i zmniejszenie nasilenia objawów migreny.
Hialuronidazy są enzymami, często nazywanymi naturalnymi antybiotykami. Zwiększają przepuszczalność tkanki łącznej i zmniejszają gęstość płynów ustrojowych. Ułatwiają tym samym przedostanie się pozostałych związków zawartych w ślinie pijawek do krwioobiegu. W medycynie hialuronidazy wykorzystuje się w celu zwiększenia absorpcji podawanych leków oraz w hamowaniu uszkodzenia tkanek.
W ślinie pijawek zawarte są również substancje rozszerzające naczynia krwionośne. Swoim działaniem przypominają histaminę. Wokół miejsca wkłucia następuje rozszerzenie się naczyń włosowatych, dzięki czemu substancje zawarte w ślinie mogą bez przeszkód dotrzeć do miejsca objętego stanem zapalnym.
Pijawki a redukcja bólu i poprawa samopoczucia
Substancje przeciwbólowe zawarte w ślinie pijawek to grupa związków, głównie neuropeptydów i opioidów, o działaniu znieczulającym. Zmniejszają one dyskomfort fizyczny, a także hamują uczucie niepokoju. Dzięki obecności substancji rozszerzających naczynia są szybko transportowane do miejsca zapalenia. W efekcie już po 15-20 minutach obecności pijawki na skórze pacjent zaczyna odczuwać znaczącą ulgę w bólu.
Ślina pijawek zawiera spore ilości dopaminy, serotoniny i acetylocholiny. Wpływają one na poprawę nastroju i funkcji myślowych, a także na poziom energii i sen. U niektórych pacjentów w trakcie sesji pojawia się duża poprawa nastroju. Dziś wiemy, że jest to związane z syntezą endorfin, zwanych hormonami szczęścia, pod wpływem substancji zawartych w ślinie pijawek. Endorfiny wywołują uczucie uspokojenia i działają silnie przeciwbólowo. Natomiast po zakończeniu sesji hirudoterapii często pojawia się senność. Sen jest jednak głębszy i efektywniejszy niż wcześniej, dlatego hirudoterapię stosuje się również wspomagająco w leczeniu bezsenności.
Jak pijawki pomagają w leczeniu migreny?
Terapia pijawkami jest z powodzeniem stosowana w leczeniu silnych, uporczywych bólów głowy. W 2019 roku Ansari wraz ze współpracownikami przeprowadził badania u pacjentów z migreną, u których tradycyjna farmakoterapia doustna okazała się nieskuteczna. Po dwóch miesiącach hirudoterapii częstotliwość bólów głowy spadła, a jakość życia pacjentów znacznie się poprawiła. Mechanizm łagodzenia przewlekłych bólów głowy związany jest z silnym działaniem przeciwzapalnym i przeciwbólowym oraz z obecnością w ślinie pijawek substancji aktywnych poprawiających krążenie krwi w naczyniach szyi i głowy. Poprawa mikrokrążenia sprzyja lepszemu zaopatrzeniu tkanek w tlen i składniki odżywcze, a także zapobiega niedotlenieniu. Zastosowanie pijawek poprawia regenerację tkanki nerwowej, co przekłada się na zmniejszenie ilości i nasilenia migrenowych bólów głowy.
Bóle głowy są często skutkiem zatrucia lub dostawania się do organizmu prozapalnych składników pochodzących z pożywienia. Pijawki, wypijając krew, wpływają na detoksykację organizmu. Są to niewielkie zmiany na poziomie łożyska mikronaczyń, mają jednak niebagatelne znaczenie dla zdrowia organizmu. Wkłuwając się w okolice naczyń włosowatych i kapilar chłonnych naczyń limfatycznych, pijawki usuwają toksyny i metabolity wtórne bakterii. Połączenie hirudoterapii ze zmianą diety może skutecznie pomóc w zminimalizowaniu ataków bólów głowy.
Hirudoterapia działa normalizująco na ośrodek naczynioruchowy autonomicznego układu nerwowego. Prowadzi do pozytywnych zmian w hemodynamice obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego, m.in. zmniejsza pulsowanie naczyń krwionośnych w mózgu podczas ataku migreny. Poprawia także zdolności adaptacyjne organizmu. Regularne uczestnictwo w sesjach hirudoterapii u osób chorujących na migreny zmniejsza napięcie mięśniowe i wrażliwość na ból. Substancje zawarte w ślinie pijawek poprawiają mikrokrążenie w mózgu, wpływają na procesy krzepnięcia krwi i redukując stany zapalne w obrębie naczyń. W rezultacie pacjenci doświadczają zmniejszenia częstotliwości i nasilenia migrenowych bólów głowy.
Pijawki wpuszczają do krwioobiegu substancje przeciwzapalne. Ograniczają również uwalnianie substancji prozapalnych w tkankach. Dodatkowo hirudoterapia wspomaga układ immunologiczny w zwalczaniu czynników wyzwalających migrenę. Jest to jeden z kluczowych aspektów, biorąc pod uwagę coraz częściej pojawiające się dowody na związek między stanem zapalnym a powstawaniem migreny.
Sam proces hirudoterapii może mieć korzyści psychologiczne. Relaksacja i uśmierzenie bólu podczas zabiegu mogą pomóc w redukcji stresu, który często jest czynnikiem wywołującym migrenę. Pacjenci mówią o uczuciu ukojenia i odprężenia po sesjach hirudoterapeutycznych.
Proces stawiania pijawek w migrenach
Sesja hirudoterapii składa się z kilku etapów. Najpierw specjalista powinien zapoznać się z wynikami badań pacjenta, przeprowadzić dokładny wywiad zdrowotny i zmierzyć mu ciśnienie krwi. Powinien także omówić z pacjentem wybór miejsca do przystawienia pijawek, ich ilość i długość czasu, jaki będą na skórze. Ważne jest też, jak długie będą przerwy pomiędzy poszczególnymi sesjami. Specjalista powinien poinformować o zasadach higieny miejsc po wkłuciach pijawek. Ma także obowiązek przedstawienia odpowiednich certyfikatów pochodzenia pijawek medycznych.
W przypadku migreny podstawowymi miejscami do przystawienia pijawek są wyrostki sutkowate kości skroniowej. Miejsce stawiania pijawek powinno być czyste i odkażone, aby zminimalizować ryzyko infekcji. Nie należy stosować intensywnie pachnących żeli i produktów na bazie alkoholu, ponieważ pijawka nie będzie chciała się przyczepić.
Proces stawiania pijawek polega na delikatnym umieszczeniu ich na skórze. Pijawki same decydują, gdzie chcą się przyczepić. Wydzielają specjalne substancje znieczulające i przeciwzapalne, co pomaga w zminimalizowaniu dolegliwości związanych z ukłuciem. Pijawka zostaje na skórze od 20 do 50 minut. Zazwyczaj sama odczepia się od skóry. Miejsce ukłucia należy zabezpieczyć opatrunkiem. Musisz pamiętać, że po odczepieniu się pijawki w miejscu ukłucia sączy się krew. Może to trwać nawet 12 godzin. Po tym czasie powstaje strupek, którego nie należy moczyć i zdrapywać. U niektórych osób w miejscu przystawienia pijawki może pozostać niewielka blizna.
W przypadku terapii migren zazwyczaj wystarczają cztery sesje. Pomiędzy poszczególnymi sesjami powinny być minimum trzy dni przerwy. W trakcie jednej sesji wykorzystuje się od dwóch do nawet ośmiu pijawek, w zależności od nasilenia symptomów i ogólnego stanu zdrowia pacjenta.
Ograniczenia i przeciwwskazania hirudoterapii w leczeniu migreny
Ograniczeniem hirudoterapii w leczeniu migreny jest przede wszystkim bariera psychologiczna. Czasami uprzedzenie lub strach wywołane mitami krążącymi wokół tej formy leczenia są na tyle silne, że pacjent nie akceptuje i nie zgadza się na przystawienie pijawek. Barierą mogą być również koszty i mała ilość akredytowanych miejsc, w których można wykonać zabieg.
Przeciwwskazaniami do hirudoterapii są: ciąża, niektóre choroby (hemofilia, niedociśnienie, silna anemia), alergia na związki zawarte w ślinie pijawek, przyjmowanie narkotyków i niektórych leków (m.in. antykoagulantów). Pijawek nie przystawia się także dzieciom poniżej 12 roku życia.
Pijawki nadzieją dla migreników
Leczenie migren stanowi duże wyzwanie dla personelu medycznego na całym świecie. Często bowiem leczenie konwencjonalne jest nieskuteczne. Pomimo postępu w dziedzinie farmakologii wiele osób dotkniętych tym schorzeniem nadal poszukuje skutecznych terapii redukujących bóle głowy. Substancje czynne zawarte w ślinie pijawek mogą skutecznie hamować powstawanie migren. Nie ma gwarancji, że hirudoterapia pozwoli raz na zawsze pozbyć się bólów głowy. Istnieje jednak spora szansa na to, że rzeczywiście zmniejszy ich częstotliwość oraz nasilenie. Konieczne są dalsze badania, aby potwierdzić mechanizmy działania substancji obecnych w ślinie pijawek, a także skuteczność i bezpieczeństwo hirudoterapii. Jest to jednak duży krok naprzód do poprawy komfortu życia chorych i wyizolowania skutecznego leku przeciwbólowego dla migreników.
