Liczba stale publikowanych badań naukowych dotyczących przyczyn powstawania i leczenia zespołu jelita drażliwego świadczy o randze tego problemu na świecie. Z zaburzeniem tym na co dzień spotykają się lekarze, dietetycy i psycholodzy. Świadczy to również o wciąż nie do końca zadowalających efektach terapii, zarówno tych mających swoje źródło w medycynie akademickiej, jak i tych pochodzących z medycyny alternatywnej. W większości przypadków czynniki psychologiczne są główną przyczyną występowania tej choroby. Dlatego też znajomość funkcjonowania układu nerwowego może mieć istotny wpływ na przebieg terapii u poszczególnych pacjentów.
Czynniki rozwoju IBS
Zespół jelita drażliwego ma szeroką i dość skomplikowaną etiologię. Jego objawy są często niespecyficzne. Wśród najczęstszych przyczyn powstawania IBS wymienia się zaburzoną motorykę jelit, nieprawidłową kolonizację bakteryjną jelita cienkiego, dysfunkcje osi jelita-mózg, infekcje układu pokarmowego, reakcje odpornościowe w obrębie błony śluzowej jelita, a także czynniki genetyczne i środowiskowe. Ponadto w rozwoju zespołu jelita drażliwego bierze udział ośrodkowy układ nerwowy (OUN). [1,2]
Wśród dodatkowych czynników ryzyka wymienia się zaburzenia hormonalne. Kobiety chorują na IBS częściej niż mężczyźni. U pacjentek występują zmiany intensywności objawów w zależności od dnia cyklu menstruacyjnego i poszczególnych faz życia (dojrzewanie, menopauza, ciąża czy laktacja), które są ściśle związane z ilością progesteronu i estrogenów w organizmie. W okresie krwawienia miesięcznego objawy mogą się nasilać. Dotyczy to zwłaszcza kobiet chorujących na postać biegunkową IBS. [7]
W ostatnich latach wśród czynników powstawania IBS zaznacza się także problemy psychospołeczne. Osoby zmagające się z zespołem jelita drażliwego mają trudności w funkcjonowaniu społecznym, często też zgłaszają objawy zaburzeń lękowych i problemy w radzeniu sobie ze stresem, emocjami czy rozładowaniem napięcia. Czasem powodem rozwoju IBS są traumatyczne wydarzenia w dzieciństwie. [1]
Objawy IBS
Od 2006 roku w diagnozowaniu zespołu jelita drażliwego wykorzystuje się tzw. kryteria rzymskie III. Aby można było zdiagnozować IBS, nawracający ból lub dyskomfort w obrębie brzucha musi pojawić się co najmniej 3 razy w ciągu ostatnich 3 miesięcy. Dodatkowo cechą charakterystyczną IBS jest poprawa samopoczucia po wypróżnieniu. Początek dolegliwości w zespole jelita drażliwego związany jest ze zmianą częstotliwości wypróżnień i/lub ze zmianą uformowania (wyglądu) stolca. [1,2]
Dodatkowo lekarze i dietetycy rozpoznają IBS po następujących symptomach:
- ból brzucha połączony z częstą potrzebą wypróżnienia się
- ból brzucha zmniejszający się bądź całkowicie ustępujący po wypróżnieniu
- luźne stolce, często z domieszką śluzu
- wzdęcia i gazy
- uczucie parcia na stolec i niepełnego wypróżnienia się
- zmiana częstotliwości wypróżnień
- czas trwania objawów powyżej trzech miesięcy [1,2]
W przypadku zespołu jelita drażliwego wyróżnia się cztery jego podtypy:
- IBS z tendencją do biegunek (ang. IBS with diarrhea, IBS-D) – powyżej 25% luźnego bądź wodnistego stolca
- IBS z tendencją do zaparć (ang. IBS with constipation, IBS-C) – powyżej 25% twardego stolca
- IBS mieszane (ang. mixed IBS, IBS-M) – powyżej 25% twardego i minimum 25% luźnego lub wodnistego stolca
- postać IBS nieokreślona (ang. unsubtyped IBS, IBS-u) – zmiana konsystencji, bez podobieństw do powyższych [1,4]
Wśród objawów towarzyszących pacjenci zgłaszają inne dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak zgaga, refluks czy uporczywe wzdęcia. Często pojawiają się także przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, bóle pleców, zakażenia układu moczowo-płciowego (głównie u kobiet), utrata masy mięśniowej i problemy skórne. Wiele osób chorujących na IBS zmaga się jednocześnie z uchyłkowatością jelit, dlatego w przypadku każdego pacjenta powinno się wykonywać diagnostykę różnicową w kierunku innych chorób czynnościowych, a także chorób organicznych przewodu pokarmowego. [8] Pacjenci chorujący na zespół jelita drażliwego często równolegle leczą się na depresję i zaburzenia lękowe. [6]
Rola układu nerwowego w powstawaniu IBS
Czynnikiem wyzwalającym objawy zespołu jelita drażliwego mogą być zaburzenia pracy osi jelita-mózg. Oś jelita-mózg to system komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym i układem nerwowym. W jej obrębie zachodzi ogromna liczba procesów kontrolowanych przez bakterie jelitowe, komórki nerwowe, hormony i komórki układu odpornościowego. W jelitach dochodzi m.in. do syntezy neuroprzekaźników. [9,10] Jednym z elementów zaburzających pracę osi jelita-mózg jest stres. Wpływa on negatywnie na pracę układu pokarmowego i nasila objawy IBS. [3]
Wzmożenie czucia trzewnego (tzw. nadwrażliwość trzewna) stanowi częstą przyczynę dolegliwości bólowych u chorych z IBS. Zaburzenie funkcji układu nerwowego może zachodzić w wyniku uszkodzenia małych włókien nerwowych za pośrednictwem tlenku azotu. Objawia się ono obniżonym progiem odczuwania bólu na poziomie ośrodkowego układu nerwowego. Powoduje nieprawidłowy odbiór i przetwarzanie bodźców oraz wiąże się z nadmierną produkcją neurotransmiterów, m.in. serotoniny. Przewód pokarmowy jest największym producentem tego związku w całym organizmie. Zarówno nadmiar jak i niedobór serotoniny produkowanej w jelitach prowadzi do zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego i zaostrzenia objawów IBS. [4]
Badania na zwierzętach wykazały, że nadmiar serotoniny może przyczyniać się do zaostrzenia objawów IBS, w tym biegunki i bólu brzucha. Związane jest to ze zwiększoną ekspresją prozapalnych interleukin, nasiloną aktywnością enzymu mieloperoksydazy (MPO) oraz pobudzeniem receptorów dla serotoniny w błonie śluzowej jelita. Blokowanie sygnału miało zaś odwrotny efekt. [5] Niedobór serotoniny jest zaś jednym z czynników powstawania zaparć. [4]
Osoby, u których w odpowiedzi na stres pojawia się biegunka, dobrze reagują na leki uspokajające. W farmakoterapii często stosuje się preparaty hamujące perystaltykę jelit. [11] Trwają badania nad wprowadzeniem na rynek leków blokujących receptory serotoninowe u osób zmagających się z biegunkową postacią IBS. [4]
Rola psychosomatyki w powstawaniu IBS
W terminologii medycznej IBS nazywany jest zaburzeniem czynnościowym. Oznacza to niemożność wytłumaczenia objawów anatomicznymi czy biochemicznymi dysfunkcjami organizmu. Dużą rolę w powstawaniu IBS odgrywają osobiste doświadczenia pacjenta, stąd też lekarze często mówią o “tworzeniu się choroby w głowie”. Objawów nie da się bowiem wytłumaczyć żadną inną jednostką chorobową. Często nie da się ich także zdiagnozować za pomocą badań, takich jak tomografia komputerowa, analiza parametrów krwi czy USG. W takich wypadkach osoba zgłaszająca objawy może spotkać się z bagatelizującą postawą lekarzy. Pacjentom zmagającym się z IBS często przypisywana jest hipochondria czy też uzależnienie od leków. Faktem jest jednak, że osoby chorujące na IBS często jednocześnie zmagają się z fibromialgią i miastenią. [15,16]
Do niedawna bóle brzucha o niesprecyzowanej etiologii uważane były za rezultat nieskoordynowanych skurczów jelit. Stan ten nazywano jelitami spastycznymi. Często postrzegano go również jako wytwór neurotycznej wyobraźni pacjenta. Obecnie wiadomo, że ból brzucha to tylko jeden z symptomów zespołu chorobowego o szerokim spektrum objawów. Sygnały płynące z jelit są bowiem ważnym elementem aparatu sensorycznego organizmu, który pomaga analizować bodźce pochodzące ze środowiska zewnętrznego. Tak zwane czucie trzewne wzmacnia doznania, które ośrodki emocjonalne w mózgu uznają za istotne i przekazują do podwzgórza. Ból brzucha jest często symptomem subiektywnie odczuwanego zagrożenia. Informacja o nim przekazywana jest do mózgu za pośrednictwem odpowiednich neuronów i hormonów. [16]
U osób cierpiących na zespół jelita drażliwego obserwuje się różnice w fizjologii mózgu w porównaniu do osób zdrowych. Na skutek rozdęcia jelit (m.in. okrężnicy), a nawet samego myślenia o tym, u pacjentów z IBS dochodzi do pobudzenia kory przedczołowej. [15] Jest to obszar odpowiedzialny m.in. za gromadzenie i przywoływanie wspomnień. Kora przedczołowa interpretuje bodźce fizyczne i psychiczne oraz integruje je z przeszłymi doświadczeniami. Pobudzenie tej części mózgu oznacza, że dzieje się coś istotnego. U osób będących pod wpływem chronicznego stresu kora przedczołowa i powiązane z nią struktury pozostają w stanie nadmiernej czujności, niejako wypatrując niebezpieczeństwa. Stan ten pozostaje pod wpływem nieświadomości i jest efektem wcześniej powstałych szlaków neuronalnych. Zostaje aktywowany automatycznie na skutek stresujących bodźców. [17]
Pacjenci zmagający się z zespołem jelita drażliwego częściej niż osoby zdrowe zgłaszają objawy bólowe zlokalizowane w innych miejscach ciała. Wielu chorych na IBS jest nadmiernie podanych na ból, co wiąże się z uwrażliwieniem układu nerwowego np. na skutek stresujących doświadczeń. Zespół jelita drażliwego często dotyczy osób po traumatycznych doświadczeniach, np. będących ofiarami przemocy. Obniżony próg percepcji bólu może mieć charakter ogólnoustrojowy. [17]
Rola psychoterapii w leczeniu IBS
W psychoterapii zespołu jelita drażliwego najbardziej znana jest terapia poznawczo-behawioralna. [12] Zakłada ona, że procesy uczenia się wpływają na określone zachowania, a także determinują nabywanie i utrwalanie myśli, przekonań i subiektywnej oceny świata. Terapia ma na celu uświadomienie osobie zmagającej się z IBS, że na działanie konkretnego bodźca zawsze pojawia się reakcja, która z reguły jest wyuczona. Zmiana nawyków związanych z reakcją na stres może pomóc pacjentowi w częściowym zminimalizowaniu objawów IBS. [13]
W kontekście zespołu jelita drażliwego zastosowanie terapii poznawczo-behawioralnej opiera się na teorii, że stres i nieumiejętność radzenia sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi są głównym czynnikiem powstawania IBS. Celem terapii jest znalezienie czynników psychologicznych wpływających na nasilenie objawów ze strony układu pokarmowego, zrozumienie ich działania i wyuczenie nowej, świadomej reakcji na stresujący bodziec. Wadą tego typu terapii jest jej czasochłonność, bowiem na wyuczenie nowej reakcji na stresor potrzeba odpowiedniej ilości czasu. U osób z IBS o ciężkim przebiegu konieczne może być jednoczesne włączenie farmakoterapii. [12]
Zespół jelita drażliwego jest chorobą, która nie ma jednej, ściśle określonej przyczyny powstawania, przez co niejako zmusza pacjentów do szukania wielu ścieżek pomocy. Oprócz psychoterapii i leczenia psychiatrycznego osoby zmagające się z IBS coraz częściej sięgają po alternatywne sposoby leczenia. Spośród nich można wyróżnić bodyfullnes, medytację, akupunkturę, ziołolecznictwo czy muzykoterapię. Coraz większe znaczenie w terapii IBS ma także hipnoza. [12]
Hipnoza wpływa pozytywnie na motorykę jelit i zmniejszenie objawów nadwrażliwości jelitowej ograniczając tym samym częstotliwość wypróżnień. Dodatkowo prawidłowa poprowadzona sesja może zmniejszać ilość i intensywność epizodów depresji i stanów lękowych. Poprawa funkcjonowania poznawczego i zmniejszenie dolegliwości ze strony układu pokarmowego może znacznie poprawiać jakość życia pacjentów zmagających się z zespołem jelita nadwrażliwego. [14]
Jak czynniki psychiczne wpływają na powstawanie IBS?
Czynniki psychiczne odgrywają znaczącą rolę w zespole jelita drażliwego. Główną rolę w powstawaniu oraz w przebiegu tego schorzenia odgrywa ośrodkowy układ nerwowy, który oddziałując na jelita powoduje ich nadwrażliwość. Nadwrażliwość jelitowa pojawia się często u osób zmagających się z objawami depresji, zaburzeń lękowych i wahań nastroju, u których zmniejszona jest tolerancja na ból. Zespół jelita drażliwego wiąże się z nieprawidłowym funkcjonowaniem osi jelita-mózg, co podkreśla znaczenie psychologicznych i neurologicznych aspektów w leczeniu tego schorzenia. Wiele osób z IBS doświadcza objawów lękowych i trudności w radzeniu sobie ze stresem, co sugeruje, że psychoterapia może być skutecznym elementem terapii. Z drugiej strony przewlekłe stany zapalne jelit oraz związane z nimi objawy powodujące ciągły dyskomfort i obniżenie jakości życia wpływają negatywnie na stan psychiczny pacjentów, prowadząc do stanów depresyjnych i lękowych związanych z chorobą i niskim poczuciem własnej wartości.
