Szafran to roślina znana ludzkości od tysiącleci. Jest znaną przyprawą, ale wykazuje także wielokierunkowy wpływ na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Do najbardziej cenionych właściwości szafranu należy działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe, działanie neuroprotekcyjne oraz korzystny wpływ na funkcje seksualne, zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet.
szafran uprawny funkcjonuje w literaturze naukowej, medycynie tradycyjnej oraz obrocie suplementacyjnym pod wieloma nazwami wywodzącymi się z różnych języków i tradycji kulturowych. Poniżej zestawiono kluczowe określenia stosowane w poszczególnych kontekstach.
Szafran uprawny to roślina wieloletnia z rodziny kosaćcowatych (Iridaceae). Prawdopodobnie pochodzi z terenów Europy Południowo-Wschodniej lub Azji Mniejszej. Nieznana jest jego forma dzika, obecnie występuje jedynie jako roślina uprawna. Przypuszczalnie jest on najbliżej spokrewniony z Crocus cartwrightianus, dziko żyjącym gatunkiem pochodzącym z terenów Azji Mniejszej oraz dzisiejszej Grecji. W przeciwieństwie do swego dzikiego kuzyna, szafran uprawny nie wytwarza nasion. Jest męskosterylnym triploidem (poiada trzy zestawy chromosomów zamiast dwóch), rozmnażanym wegetatywnie.
Szafran uprawny jest byliną dorastającą do 15 cm. Jego łodyga przekształcona jest w bulwocebule o średnicy ok. 2-5 cm. Wczesną wiosną wytwarza od 6 do 9 równowąskich liści tworzących rozetę przy gruncie. Jesienią pojawiają się lejkowate kwiaty o wysokości ok 10 cm i średnicy 4 cm. Ich płatki mają kolor fioletowy, choć uprawia się również odmianę o białych kwiatach. Charakterystyczną cechą tej rośliny jest obecność słupka o długiej szyjce i trójdzielnym znamieniu o zabarwieniu ciemnopomarańczowym.
Znamiona słupków szafranu uprawnego – zwane szafranem – są ręcznie zbierane w okresie jego kwitnienia, trwającym 3-4 tygodnie. Po oddzieleniu od rośliny muszą one zostać natychmiast wysuszone, co zapobiega rozwojowi pleśni. Według różnych obliczeń, aby uzyskać 450 g szafranu należy zebrać słupki z 50-75 tys. kwiatów. Obszar uprawny, który rośliny te zajmują, ma wielkość porównywalną do boiska do piłki nożnej. Całkowita światowa produkcja szafranu wynosi ok. 190 kg rocznie, z czego 90% wytwarzane jest w Iranie. Znaczne ilości uprawiane są również w Indiach, Afganistanie, Grecji, Maroku oraz we Włoszech. Hurtowe ceny za 1 kilogram tej przyprawy osiągają powyżej 3000 PLN.
Szafran znany był ludzkości od tysiącleci. Najstarsze bazujące na nim pigmenty znaleziono na stanowiskach w północno-zachodniej części Iranu, pochodzących sprzed 50 tys. lat. Jego nazwa pochodzi od arabskiego słowa “za-faran”, tłumaczonego jako “bądź żółty”. Przez wieki był on wykorzystywany właśnie jako barwnik (tradycyjnie stosowano go np. do nadawania koloru szatom buddyjskich mnichów) lub jako przyprawę oraz lekarstwo. Starożytni Rzymianie dodawali go do wina, aby uchronić się przed kacem. W tradycyjnej medycynie krajów leżących w basenie Morza Śródziemnego ceniono jego działanie przeciwlękowe i uspokajające, ale również wzmagające potencję.
Tradycyjnie szafran wykorzystywany był jako afrodyzjak. Wyniki współczesnych badań potwierdziły jego zdolność do regulacji gospodarki hormonów płciowych oraz korzystny wpływ na libido. Udowodniono również, że wpływa on korzystnie na nastrój dzięki oddziaływaniu na neuroprzekaźnictwo dopaminergiczne i serotoninergiczne. Jest też immunostymulantem, wspierającym układ odpornościowy w walce z infekcjami. Ponadto wykazuje właściwości neuroprotekcyjne i nootropowe.
Szafran zawiera liczne związki biologicznie czynne, wśród których znajdują się:
Wyniki badań naukowych wskazują na to, że szafran działa jako antagonista receptorów serotoninergicznych 5-HT2C, gdyż hamuje działanie m-chlorofenylopiperazyny, agonisty tego receptora. Występujący w tej roślinie safranal stymuluje receptory GABAA. Prawdopodobnie jest to podstawa efektu przeciwdepresyjnego, obserwowanego podczas licznych testów.
Badania z wykorzystaniem modelu zwierzęcego wykazały, że doustne podawanie ekstraktu z szafranu przyczynia się do redukcji objawów depresji z siłą zależną od dawki. Obserwowano przy tym pewne różnice w zależności od tego, czy stosowano wyciąg ze znamion słupków, czy też z bulwy, gdyż mają one inną zawartość substancji aktywnych. Również testy kliniczne przyniosły potwierdzenie skuteczności szafranu. W porównaniu do placebo, jego działanie wspierające dobry nastrój było znaczne wyższe, choć nie wykazano znaczącej różnicy między tą rośliną a referencyjnymi lekami przeciwdepresyjnymi (imiprazolem i fluoksetyną). W jednym z tych badań, w którym wykorzystano ekstrakt z płatków kwiatowych (będących produktem ubocznym pozostającym po zbiorze słupków) zaobserwowano remisję depresji u 25% uczestników, zaś 50% zgłosiło znaczne zmniejszenie intensywności objawów (o 75-85%). Wielokrotnie udowodniono również, że szafran może stanowić wsparcie dla leków przeciwdepresyjnych, zwiększając ich skuteczność lub znosząc niektóre niekorzystne skutki uboczne.
Testy wykonane z wykorzystaniem modelu zwierzęcego potwierdziły również zdolność szafranu do łagodzenia zaburzeń lękowych. Udowodniono, że skuteczność ekstraktu wodnego jest porównywalna do diazepamu stosowanego jako lek referencyjny. Ponieważ podobne działanie wykazuje wyizolowana krocyna, prawdopodobnie to ona jest źródłem efekty anksjolitycznego. Badania z udziałem ludzi potwierdziły, że już dwie minuty aromaterapii z wykorzystaniem rozcieńczonego ekstraktu z szafranu jest w stanie zmniejszyć odczuwany lęk.
Wyniki badań naukowych wskazują na to, że ekstrakt z szafranu może wspomóc profilaktykę oraz leczenie choroby Alzheimera. Podczas testów in vitro ujawniono, że zawarte w znamieniu słupka krocyny osłabiają tworzenie się włókien beta-amyloidu, których odkładanie się stanowi jedną z przyczyn rozwoju tego schorzenia. W innym eksperymencie potwierdzono, że wyciąg z szafranu jest w stanie zmniejszyć aktywność acetylocholinoesterazy (AChE) nawet o 30%. Działanie krocyny wspierające pamięć oraz zdolności poznawcze zostało udowodnione przy wykorzystaniu modelu zwierzęcego.
Przeprowadzono również wiele testów klinicznych mających na celu sprawdzenie czy szafran może być stosowany jako wsparcie terapii choroby Alzheimera u ludzi. Podczas jednego z nich, trwajacego 16 tygodni, wykazano skuteczność zarówno safranalu, jak i krocyny. U pacjentów przyjmujących te substancje wystąpiło znaczące zmniejszenie objawów w porównaniu do grupy, której podawano placebo. W innym badaniu ochotnicy z łagodną i umiarkowaną postacią tego schorzenia przez 22 tygodnie przyjmowali ekstrakt z szafranu lub donepezil (inhibitor AchE) jako lek referencyjny. Rezultaty były podobne u obu grup, co wskazuje na zbliżoną skuteczność leku i ekstraktu z szafranu.
Przeprowadzono badanie z udziałem kobiet z nadwagą. Ochotniczki przez okres 8 tygodni przyjmowały wyciąg z szafranu w dawce 176,5 mg dziennie lub placebo, nie stosując przy tym żadnej kontrolowanej diety. U osób stosujących szafran zaobserwowano zmniejszenie podjadania o 55% (28% w grupie kontrolnej), znacznie zmniejszone odczuwanie głodu, a także redukcję masy ciała o niemal 1 kg.
Testy kliniczne wykazały, że aromaterapia z wykorzystaniem ekstraktu z szafranu już po 20 minutach skutkowała podniesieniem poziomu estradiolu w ślinie, zarówno w pęcherzykowej, jak i lutealnej fazie cyklu menstruacyjnego. Poziom testosteronu był lekko obniżony w fazie pęcherzykowej i podniesiony w fazie lutealnej, lecz zmiany te nie osiągnęły poziomu istotnego statystycznie.
Nie wykazano, aby suplementacja szafranu znacząco wpływała na poziom testosteronu we krwi u mężczyzn.
Wyniki badań naukowych wykazały, że stosowanie ekstraktu z szafranu w formie aromaterapii jest w stanie obniżyć poziom kortyzolu w ślinie.
Tradycyjnie szafran był stosowany jako afrodyzjak. W niektórych kulturach zalecano jego przyjmowanie jedynie młodym i zdrowym mężczyznom, wierzono bowiem, że ma niezwykle silną moc. Testy z wykorzystaniem modelu zwierzęcego wykazały, że ekstrakt z tej rośliny rzeczywiście ma działanie zwiększające libido. Prawdopodobnie wynika ono z zawartości krocyny.
Efekt prolibidalny badany był także w eksperymentach z udziałem ludzi. Testy pilotażowe, w których uczestniczyli mężczyźni z zaburzeniami erekcji wykazały, że suplementacja ekstraktu z szafranu w dobowej dawce 200 mg przez okres 10 dni przynosi korzyści w zakresie funkcji seksualnych.
Przeprowadzono także badania z udziałem kobiet i mężczyzn, u których zaburzenia seksualne były wynikiem stosowania leków z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) w terapii depresji. Suplementacja ekstraktu z szafranu w dawce 15 mg 2 razy dziennie przez okres 4 tygodni przyniosła znaczącą poprawę w zakresie funkcji seksualnych takich jak pobudzenie, nawilżenie pochwy i ból podczas współżycia (u kobiet) oraz erekcję i satysfakcję ze współżycia (u mężczyzn).
Łagodzenie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS) – takich jak zmiany nastroju, skurcze mięśni brzucha, wzdęcia czy trądzik – jest jednym z najstarszych zastosowań szafranu. Wyniki współczesnych badań pozwoliły udowodnić, że jest ono zasadne. Testy kliniczne z udziałem kobiet w wieku 20-45 lat doświadczających objawów PMS wykazały, że suplementacja ekstraktu z szafranu w dawce 15 mg 2 razy dziennie pozwoliły złagodzić dolegliwości odczuwane przed miesiączką u 76% ochotniczek, podczas gdy w grupie przyjmującej placebo odsetek ten wyniósł jedynie 8%. Podobne wyniki otrzymano także w innym badaniu, z udziałem kobiet w wieku 18-35 lat. W eksperymencie, w którym zastosowana była aromaterapia z wykorzystaniem szafranu również uzyskano wyniki świadczące o tym, że wpływ tej rośliny na gospodarkę hormonalną może znaleźć zastosowanie w przeciwdziałaniu objawom PMS. Wykazano również, że związki biologicznie czynne zawarte w szafranie mogą przyczyniać się do łagodzenia bólu menstruacyjnego.
Prowadzono liczne badania dotyczące wpływu szafranu na działanie układu odpornościowego. Wyniki jednego z nich, z udziałem zdrowych ochotników, pozwoliły udowodnić, że sproszkowane znamię słupka, przyjmowane w dawce 100 mg dziennie przez okres trzech tygodni, może zwiększyć poziom immunoglobulin G (IgG) w surowicy krwi o ponad 24%. W tym samym eksperymencie zaobserwowano również wzrost stężenia monocytów (o 9%) oraz spadek stężenia bazofili (o 20%). Efekt ten zanikł po kolejnych trzech tygodniach suplementacji. Rezultaty badań in vitro wskazują na to, że ekstrakt z szafranu może zmniejszać zdolność niektórych wirusów (w tym HIV i HSV) do wnikania do wnętrza komórek oraz replikacji. Może to ułatwić organizmowi zwalczanie infekcji.
Udowodniono, że suplementacja ekstraktu z szafranu w 50 mg 2 razy dziennie przyczyniła się do poprawy stanu zdrowia u osób cierpiących na choroby serca. Testy przeprowadzone z wykorzystaniem modelu zwierzęcego wykazały, że ekstrakt z tej rośliny, a także sam safranal, działa kardioprotekcyjnie w przypadku zawału mięśnia sercowego poprzez modulację stresu oksydacyjnego.
Badano też wpływ szafranu na poziom cholesterolu we krwi. Istnieją dowody świadczące o tym, że ekstrakt z tej rośliny przyczynia się do redukcji stężenia tego związku, szczególnie jego frakcji niskocząsteczkowej (LDL i VLDL). Potwierdzono tę zdolność w testach z wykorzystaniem modelu zwierzęcego, a także w badaniach klinicznych, z udziałem ochotników zdrowych oraz cierpiących na chorobę wieńcową.
